Ngaahi 'ufi'ufi mo e fakapuli ki he ihú mo e ngutú | Face coverings and masks

ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi ʻufiʻufi ki he ihú mo e ngutú ke fakasiʻisiʻi hifo ʻa e mafola ʻa e COVID-19. 'Oku tokoni ia ke ta'ofi ai 'a e mafola 'a e ngaahi tulutaa'i vai (droplets) meí ha lea, kata, tale pe mafatu'a 'a ha taha. 'Oku kau 'i heni ha taha 'okú ne ma'u 'a e COVID-19 ka 'oku ongo'i sai pē ia pe 'oku 'ikai hano ngaahi faka'ilonga hā mahino.

Ngaahi 'ufi'uhi ki he ihú mo e ngutú 'i he Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 1

ʻI he taimi 'o hoʻo mavahe meí ho ʻapí

'Oku mau tapou atu ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he taimi 'oku 'ikai ke ke lava ai 'o tauhi ho vā mama'o meí he ni'ihi kehé, 'o hangē ko ha ngaahi feitu'u 'i fale 'oku 'i ai ha kakai tokolahi.

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he taimi 'okú ke:

  • heka ai 'i ha founga fefononga'aki fakatokolahi
  • heka ai 'i ha folau vakapuna.

'I he taimi 'okú ke 'i he 'api ngāué aí

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú kapau ko ha faka'uli koe 'o ha:

  • tekisī pe me'alele heka totongi fakatoko-lahi (ride-share)
  • founga fefononga'aki fakatokolahi.

Ngaahi 'ufi'uhi ki he ihú mo e ngutú 'i he Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 2

ʻI he taimi 'o hoʻo mavahe meí ho ʻapí

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he taimi 'okú ke:

  • faka'aonga'i ai ha founga fefononga'aki fakatokolahi, puna vakapuna (kau ai 'a e ngaahi feitu'u tū'utá mo e mavahe atú 'o hangē ko e ngaahi tau'anga lēlue mo e ngaahi tali'anga pasí) pea 'i ha tekisī pe me'alele heka totongi fakatokolahi
  • 'a'ahi atu ai ki ha feitu'u fai'anga faito'o pe 'api tauhi ki he kau toulekeleká
  • 'i loto ai 'i ha ngaahi pisinisi fakatau fakamovetevete, hangē ko ha ngaahi supamāketi, fale talavai, molo, ngaahi māketi 'i fale, ngaahi fale fakatau'anga me'atokoni ke 'ave (takeaway), pea mo ha ngaahi feitu'u fakatokolahi, 'o hangē ko ha ngaahi misiume mo ha ngaahi laipeli
  • 'a'ahi atu ai ki ha ngaahi feitu'u fakatokolahi 'i loto 'i ha ngaahi fakamaau'anga, fakamaau'anga si'i (tribunals), ngaahi va'a ngāue ki he Pule'anga fakakoló (local) mo e fakafonuá (central), pea mo e ngaahi kautaha fakahoko ngāue tokoni ki he nofo fakasōsialé 'oku 'i ai ha'anau kānita talitali ki he'enau kau kasitomaá.

 

 

 

'I he taimi 'okú ke 'i he 'api ngāué aí

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú kapau 'okú ke:

  • ngāue ʻi ha feituʻu ʻoku fai ai ha femātaaki mo e kakaí ʻi ha fakamaauʻanga, fakamaauʻanga si'i, va'a ngāue 'a e pule'anga fakakoló pe fakafonuá pe ko ha kautaha fakahoko ngāue tokoni ki he nofo fakasōsialé
  • faka'uli 'o tiliva atu ha koloa ki ha ngaahi tu'asila 'api nofo'anga — 'oku toki fiema'u pē 'a e kau faka'uli tilivá ia ke tui ha 'ufi'ufi ki honau ihú mo e ngutú 'i he taimi 'oku nau 'i tu'a ai mei he'enau me'alelé
  • ngāue 'i ha fale kofi, falekai, pā, naitikalapu, fale ma'u'anga supo ta'etotongi (soup kitchen) pe ko ha toe pisinisi kehe ange ki he me'atokoní pe me'ainú 'i ha fatongia 'oku fai ai ha femātaaki tonu mo e kau kasitomaá
  • ngāue 'i ha sēvesi 'o vāofi ai mo e kau kasitomaá — hangē ko e kau ngaahi 'ulu pe kau ngāue teuteu fakamatamata-lelei
  • ngāue 'i ha falekoloa fakatau fakamovetevete — kau ai 'a e ngaahi falekoloa na'e ngāue 'i he lolotonga 'o e Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 3 mo e 4
  • ngāue 'i ha feitu'u fai'anga fakatahataha fakatokolahi 'i fale — 'o hangē ko ha laipeli, misiume pe fale fakamālohisino (gym) — ko e kau ngāue 'oku nau ngāue 'i ha vai kaukau (swimming pool) 'oku 'ikai fiema'u ia ke nau tui ha 'ufi'ufi ki honau ihú mo e ngutú
  • faka'uli 'i ha tekisī, me'alele heka totongi fakatokolahi, vaka uta pāsese, pasi pe lēlue 'oku ngāue'aki ki he fefononga'aki fakatokolahí — 'oku 'ikai kau ki heni 'a e ngaahi pasi akó ia mo e ngaahi vaka uta pāsese 'i he vaha'a 'o e Motu Noaté mo e Motu Sauté.

Ngaahi 'ufi'uhi ki he ihú mo e ngutú 'i he Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 3

ʻI he taimi 'o hoʻo mavahe meí ho ʻapí

'Oku mau tapou atu ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú pea tauhi ke ke mama'o'aki 'a e mita 'e 2 ho vā mama'o meí he ni'ihi kehé 'i he taimi 'okú ke mavahe ai meí ho 'apí. Tautautefito kapau ʻoku faingataʻa ke tauhi ʻa e vā mamaʻo fakaesinó meí he niʻihi kehé. Hangē ko 'ení, 'i he taimi 'oku 'alu atu ai ke 'ave (takeaway) ha me'atokoni meí ha falekai.

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he taimi 'okú ke:

  • heka ai 'i ha founga fefononga'aki fakatokolahi pea 'i he ngaahi feitu'u tū'uta'angá mo e mavahe'angá, 'o hangē ko ha ngaahi mala'evakapuna, tau'anga lēlue mo ha ngaahi tali'anga pasi
  • heka ai 'i ha ngaahi folau vakapuna
  • heka ai 'i ha ngaahi tekisī pe ngaahi me'alele heka totongi fakatokolahi
  • 'a'ahi atu ai ki ha feitu'u fai'anga faito'o
  • 'a'ahi atu ai ki ha 'api tauhi ki he kau toulekeleká
  • 'i ha pisinisi ai pe ko ha sēvesi 'oku ava 'i he ngaahi tu'unga fakatokanga ko 'ení ko ha kasitomā koe, hangē ko ha supamāketi, fale talavai pea mo ha ngaahi pausa
  • 'a'ahi atu ki ha ngaahi feitu'u fakatokolahi 'i loto 'i ha ngaahi fakamaau'anga, fakamaau'anga si'i, ngaahi va'a ngāue ki he pule'anga fakakoló (local) mo e fakafonuá (central), pea mo e ngaahi kautaha fakahoko ngāue tokoni ki he nofo fakasōsialé 'oku 'i ai ha'anau kānita talitali ki he'enau kau kasitomaá.

'I he taimi 'okú ke 'i he 'api ngāué aí

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú kapau ko ha tokotaha ngāue koe 'okú ke fakafeangai mo ha kau kasitomā 'i ha pisinisi pe sēvesi 'oku ava 'i he Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 3. Kuo pau ke ke tui ha 'ufi'ufi ki he ihú mo e ngutú kapau 'okú ke ngāue:

  • 'i ha supamāketi, falekoloa fakamovetevete iiki (dairy), pausa, talāsiti ma'u laiseni fakatau kava mālohi, fale talavai, tānaki'anga me'atokoni (foodbank), fale fō 'oku takitaha fakahoko pē 'e kita 'ete foó, falekoloa langa, fale fakatau'anga kakano'imanu, fale ika, fale fakatau'anga vesitapolo, molo, pangikē pe pōsiti 'ōfisi (New Zealand Post)
  • ʻi he feituʻu ʻoku fai ai ha femātaaki mo e kakaí ʻi ha fakamaauʻanga, fakamaauʻanga si'i pe ko ha kautaha fakahoko ngāue tokoni ki he nofo fakasōsialé
  • ko ha faka'uli tiliva atu 'o ha koloa ki ha ngaahi tu'asila 'api nofo'anga — 'oku toki fiema'u pē ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he taimi 'okú ke 'i tu'a ai mei ho'o me'alelé
  • ko ha faka'uli 'i ha tekisī, me'alele heka totongi fakatokolahi, vaka uta pāsese, pasi pe lēlue 'oku ngāue'aki ki he fefononga'aki fakatokolahí — 'oku 'ikai fiema'u ia ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he ngaahi pasi akó mo e ngaahi vaka uta pāsese 'i he vaha'a 'o e Motu Noaté mo e Motu Sauté.

Ngaahi 'ufi'uhi ki he ihú mo e ngutú 'i he Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 4

ʻI he taimi 'o hoʻo mavahe meí ho ʻapí

'Oku mau tapou atu ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú pea tauhi ke ke mama'o'aki 'a e mita 'e 2 ho vā mama'o meí he ni'ihi kehé 'i he taimi 'okú ke mavahe ai meí ho 'apí. Tautautefito kapau ʻoku faingataʻa ke tauhi ʻa e vā mamaʻo fakaesinó meí he niʻihi kehé. Hangē ko 'ení, 'i he taimi 'oku 'alu atu ai ke 'ave (takeaway) ha me'atokoni meí ha falekai.

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he taimi 'okú ke:

  • heka ai 'i ha founga fefononga'aki fakatokolahi pea 'i he ngaahi feitu'u tū'uta'angá mo e mavahe'angá, 'o hangē ko ha ngaahi mala'evakapuna, tau'anga lēlue mo ha ngaahi tali'anga pasi
  • heka ai 'i ha ngaahi folau vakapuna
  • heka ai 'i ha ngaahi tekisī pe ngaahi me'alele heka totongi fakatokolahi
  • 'a'ahi atu ai ki ha feitu'u fai'anga faito'o
  • 'a'ahi atu ai ki ha 'api tauhi ki he kau toulekeleká
  • 'i ha pisinisi ai pe ko ha sēvesi 'oku ava 'i he ngaahi tu'unga fakatokanga ko 'ení ko ha kasitomā koe, hangē ko ha supamāketi, fale talavai pea mo ha ngaahi pausa
  • 'a'ahi atu ki ha ngaahi feitu'u fakatokolahi 'i loto 'i ha ngaahi fakamaau'anga, fakamaau'anga si'i, ngaahi va'a ngāue ki he pule'anga fakakoló (local) mo e fakafonuá (central), pea mo e ngaahi kautaha fakahoko ngāue tokoni ki he nofo fakasōsialé 'oku 'i ai ha'anau kānita talitali ki he'enau kau kasitomaá.

'I he taimi 'okú ke 'i he 'api ngāué aí

Kuo pau fakalao ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú kapau ko ha tokotaha ngāue koe 'okú ke fakafeangai mo ha kau kasitomā 'i ha pisinisi pe sēvesi 'oku ava 'i he Tu'unga Fakatokanga Lēvolo 4. Kuo pau ke ke tui ha 'ufi'ufi ki he ihú mo e ngutú kapau 'okú ke ngāue:

  • 'i ha supamāketi, falekoloa fakamovetevete iiki, pausa, talāsiti ma'u laiseni fakatau kava mālohi, fale talavai, tānaki'anga me'atokoni, fale fō 'oku takitaha fakahoko pē 'e kita 'ete foó pe falekoloa langa
  • ʻi he feituʻu ʻoku fai ai ha femātaaki mo e kakaí ʻi ha fakamaauʻanga, fakamaauʻanga si'i pe ko ha kautaha fakahoko ngāue tokoni ki he nofo fakasōsialé
  • ko ha faka'uli 'i ha tekisī, me'alele heka totongi fakatokolahi, vaka uta pāsese, pasi pe lēlue 'oku ngāue'aki ki he fefononga'aki fakatokolahí — 'oku 'ikai fiema'u ia ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú 'i he ngaahi vaka uta pāsese 'i he vaha'a 'o e Motu Noaté mo e Motu Sauté.

Ko hai ʻoku ʻikai fiemaʻu atu ia ke ne tui ha ʻufiʻufi ki hono ihú mo e ngutu?

'Oku mau 'ilo 'oku 'i ai 'a e kakai 'e ni'ihi 'oku 'i ai hanau faingata'a'ia fakaesino pe mahaki 'o 'ikai malava ai ke nau tui ha 'ufi'ufi ki honau ihú mo e ngutú 'i ha founga malu mo hao pe fakafiemālie. Kātaki ʻo faka'atu'i atu 'eni. ʻOku nau kei maʻu pē ʻa e totonu ki he me'atokoní, ngaahi fale talavaí mo e ngaahi sēvesi kehé.

'I he taimi 'oku malava aí, 'e tapou atu ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú.

'Oku 'ikai fiema'u ia ke tui 'a e ngaahi 'ufi'ufi ki he ihú mo e ngutú: 

  • 'e he fānau si'i hifo 'i he ta'u 12
  • 'e he fānauako 'i he ngaahi pasi akó
  • 'i he ngaahi sēvesi vaka uta pāsese 'i he vaha'a 'o e ongo motu Noaté mo e Sauté
  • 'i ha vaka 'oku 'ikai ke 'i ai ha ngaahi loki tātāpuni ki he kau pāsesé, hangē ko e ngaahi vakaoma ki he folau'eve'evá
  • 'i he ngaahi pasi uta tototngi pe kulupu folau'eve'evá
  • 'i he ngaahi puna vakapuna fakatāutahá
  • 'e ha kau faka'uli, kau pailate, kau ngāue pe kauvaka 'o e sēvesi ko iá kapau 'oku nau 'i ha feitu'u mātu'aki fakamavahe'i meí he kau pāsesé, hangē ko e kau pailate 'i he taumu'a 'o e vakapuná pe kau faka'uli lēlué 'i ha loki faka'uli lēlue.

ʻOku ʻikai fiemaʻu foki ke ke tui 'e koe ha ʻufiʻufi ki ho ihú mo e ngutú kapau:

  • 'oku 'ikai malu mo hao 'eni, hangē ko ia kapau 'e tui 'eni pea 'ikai malava ai ke malu mo hao hano faka'uli 'o ha me'alele
  • 'oku 'i ai ha fakatamaki fakatu'upakē
  • 'oku 'i ai hao mahaki pe tūkunga fakasino pe faka'atamai 'oku ta'efe'unga ai ke ke tui ha 'ufi'ufi ki ho ihú mo e ngutú
  • 'oku fiema'u atu ke ke fakamo'oni'i pe ko hai koe
  • 'oku fiema'u ke ke fetu'utaki mo ha tokotaha 'oku tuli pe faingata'a 'a 'ene fanongó
  • 'oku fiema'u ke ke inu pe folo ha faito'o
  • 'oku fiema'u ke ke kai pe inu, kapau 'oku fa'a angamaheni'aki hano fakangofua 'o e kaí mo e inú
  • 'oku 'ikai fiema'u atu ia 'e he laó.

Kaati faka'atā mei hono tui 'o ha ngaahi 'ufi'ufi ki he ihú mo e ngutú 

'Oku mau 'ilo 'oku 'i ai 'a e kakai 'e ni'ihi 'oku 'i ai hanau faingata'a'ia fakaesino pe mahaki 'o 'ikai malava ai ke nau tui ha 'ufi'ufi ki honau ihú mo e ngutú 'i ha founga malu mo hao pe fakafiemālie. Kapau 'oku 'ikai lava ke ke tui ha 'ufi'ufi, 'e lava ke ke ma'u atu ha kaati faka'atā. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali atu 'a hoʻo kaati faka'ataá ʻi he taimi ʻe fiemaʻu aí.

Te ke lava ʻo kole ha kaati meí he Disabled Persons Assembly NZ ʻaki haʻo fetuʻutaki kiate kinautolu ʻi he 04 801 9100 pe ʻi he info@dpa.org.nz.

Founga ki hono tui ʻo ha ʻuhiʻufi ki he matá

  1. Vakaiʻi ʻa hoʻo ʻufiʻufi ki he matá. Fakapapauʻi ia ʻoku:
    • maʻa
    • mātuʻu
    • ʻikai maumau/mahae.
  2. Fakamaʻa ho ongo nimá. Kimuʻa pea toki tui ʻa e ʻufiʻufi ki he matá, fakamaʻa pea holoholo mātuʻu ho ongo nimá. Ngāueʻaki ha taha ʻi he:
    • koa mo e vai
    • huhuʻa milimili tāmate siemu ki he nimá (ʻoua ʻe toe siʻi hifo ʻi he pēseti ʻe 60 ʻa e lahi ʻo e ʻolokaholo ʻi aí).
  3. Tui ʻa e ʻufiʻufi ki ho matá. Hili hifo ʻa e ʻufiʻufi ki he matá ʻi ho funga ihú mo e ngutú, pea fakamaʻu ia ʻaki ha meʻa nonoʻo pe navei ki he telingá. ʻOku totonu ki he ʻufiʻufi ki he matá ke ne:
    • kofukofu kakato ho ihú, ngutú mo e kumukumú
    • hao lelei, kae maʻu, ʻi he ongo tafaʻaki ʻo ho matá
    • ʻataʻatā ke ke lava ʻo mānava lelei.
  4. Toe fakamaʻa ho ongo nimá. Ngāueʻaki ha taha ʻi he:
    • koa mo e vai
    • huhuʻa milimili tāmate siemu ki he nimá (ʻoua ʻe toe siʻi hifo ʻi he pēseti ʻe 60 ʻa e ʻolokaholó).

Lolotonga ʻa hoʻo tui ha ʻufiʻufi ki he matá

ʻI he taimi ʻoku tui ai ha ʻufiʻufi ki he matá, ʻoku totonu ke ke:

  • fakaʻehiʻehi mei hoʻo ala ki he konga ki muʻa ʻo e ʻufiʻufi ki he matá
  • fakaʻehiʻehi mei haʻo ala ki ho matá
  • fakaʻehiʻehi mei hano ʻunuakiʻi holo ʻa e ʻufiʻufi ki ho matá, kau ai hano fusi hifo ia ki ho lalo kumukumú
  • fetongi ʻa e ʻufiʻufi ki he matá kapau kuo ngaʻungaʻu, maumau/mahae pe ʻuli.

Founga ki hono vete ʻo ha ʻuhiʻufi ki he matá

  1. Fanofano ho ongo nimá. Fakamaʻa pea holoholoʻi ke mātuʻu ho ongo nimá. Ngāueʻaki ha taha ʻi he:
    • koa mo e vai
    • huhuʻa milimili tāmate siemu ki he nimá (ʻoua ʻe toe siʻi hifo ʻi he pēseti ʻe 60 ʻa e lahi ʻo e ʻolokaholo ʻi aí).
  2. Vete ʻa e ʻufiʻufi ki ho matá. Toʻo mei mui ʻa e ʻufiʻufi ki he matá pea fusiʻi mamaʻo atu ia meí ho matá. Ngāueʻaki ʻa e ongo navei nonoʻó pe ko haʻo vete ia. ʻOua naʻá ke ala ki he konga ki muʻa ʻo e ʻufiʻufi ki he matá, pea tokanga ke ʻoua te ke ala ki ho matá, ihú pe ngutú.
  3. Fakamaʻa pe liʻaki atu ʻa ho ʻufiʻufi ki he matá.
    • Fakamaʻa ʻa e ʻufiʻufi ki he matá ʻoku ngaohi meí ha tupenú ʻaki hano fō ia ʻi ha mīsini fō ʻaki ha pauta fō ʻi he tikilī Selisiasi ʻe 60. Fakamōmoa ke mōmoa lelei ʻa e ʻufiʻufi ki he matá kimuʻa peá ke toki toe ngāueʻaki ia. ʻOua naʻá ke ngāueʻaki ha ʻufiʻufi ki he matá ʻoku ngaʻungaʻu.
    • Liʻaki ha ngaahi faʻahinga ʻufiʻufi ki he matá ʻoku fakataumuʻa ke ngāueʻaki tuʻo-taha pē. Faʻo ʻeni ʻi ha pini veve ʻoku ʻi ai hano tāpuni, pe ʻi ha milemila/kato ʻoku silaʻi malu pea lī atu ʻeni ki he vevé. ʻOua te ke toe fakaʻaongaʻi pe feinga ke tāmateʻi ʻa e siemu ʻi he ngaahi ʻufiʻufi ki he matá ʻoku fakataumuʻa ke ngāueʻaki tuʻo-taha pē.
  4. Toe fakamaʻa ho ongo nimá. Ngāueʻaki ha taha ʻi he:
    • koa mo e vai
    • huhuʻa milimili tāmate siemu ki he nimá (ʻoua ʻe toe siʻi hifo ʻi he pēseti ʻe 60 ʻa e lahi ʻo e ʻolokaholo ʻi aí).

Last updated: