Vḁi ne COVID-19: fup‘ḁkiga, aier‘ḁkiga ma päreag ne ‘äea | COVID-19 vaccines: development, approval and safety

Vḁi ne COVID-19 kat a‘noa tӧg ‘e ra, ma säe ofrḁu se le‘et ma ‘e Niu Sirḁgi ne fḁu 12 se rere ka pā teak ‘e vḁi ta.

Sḁkior se Book My Vaccine, ne heʻ se COVID Vaccination Healthline la fḁi ʻou av het se teak ne vḁi ta.

Sal ne a‘sok ma vḁi ne COVID-19 fup‘åk mij ma a‘lelei

Kat ‘es ra ta av het ‘e lalaog ne rån te‘ ta garue ag‘esea tape‘it a‘sokom ‘e scientists ma matanitū la fup‘ḁkia ta vḁit la hḁiasoag se ta ‘af‘afat. Haigarueag te‘is täe a‘mijia fup‘åk ne vḁi ta, ås‘åk ne vḁi ta (clinical trials) ma aier‘ḁkiḁg ne vḁi ta la a‘es‘ao‘åk ofrḁu ‘e laloag ne rån te‘.

Vḁi ta fup‘åk mij pḁu ka kat ‘es ra ta sal fak garuet a‘luḁk ‘e a‘sokoag ne ‘amnåk pumuḁ ‘atakoa ‘i ka ne garue te‘is kat a‘sok ra ta tēet la vḁi ta pō la hӧ‘ raksa‘ se ta le‘et.

Famӧr sḁkior tē (researchers) pō ma a‘es‘ao‘åk ‘oris poto ma ‘inea ‘e te‘ ne ‘af‘af tūtū ne hat se kḁinag ‘af‘af te‘is coronaviruses ma fup‘ḁkiḁg ma majḁu ne vḁi la hḁiasoag la kamatan ‘oris garue te‘is.

‘Amnåk ne mou se ås‘åk ne vḁi ta (clinical trials) pō tape‘ ma la pō mij famӧr ma‘oi ne nā ‘oris aier‘ḁkiga la ås‘åk ‘e vḁi ta pō ‘e rån te ‘atakoa kokon‘åk ka a‘mah‘åk ao pot ne COVID-19. Clinical trials ‘e ‘on rereg pō ma a‘sok ‘e av ‘eseat ma ka ‘eagke‘ea a‘sok a‘hḁisok‘ḁkiḁg. ‘On fuḁga, famör poto ma iris ne sḁkior tē pō ma rēfiḁk‘åk mij ne vḁi ta ‘es‘ao ‘e lalaog ne ta av luḁk het– ka ‘e ‘on rērē pḁu heta, garue te‘is la pō la hele‘ ‘e huḁl his ne fḁu his ‘atakoa ma kotä tēet pō la a‘fumou‘åk.

Ut garueag titi‘ pḁu täe fup‘åk ma a‘es‘ao‘åk, la pō la vḁi ta la pō la rē mij ka la ti‘ ma fuamamḁu ‘on la rē ne kat soksok ra ‘e av ta.

Sḁkior ne vḁi ta ma ‘on aier‘ḁkige ‘e Niu Sirḁgi

Medsafe täe ut garueagat ‘e Niu Sirḁgi ne matḁ‘ se aier‘ḁkiḁg ne ta vḁit la a‘es‘ao‘åk. Iḁ sḁkior se te‘ ne aier‘ḁkiḁg ne far‘åk se ta vḁi ma hue fo‘out, la ‘inea toton te‘ ne vḁi ma hue ‘i la ‘es ‘e aier‘ḁkiḁg fak foh ne mou se rån te‘ ‘atakoa ma tape‘ ma se te‘ ne foh ne mou se ‘os matanitū te‘is.

Medsafe pō ke la nā aier‘ḁkiget la a‘es‘ao‘åk vḁi ‘e Niu Sirḁgi, ‘e avat ma ne iris ‘inea toton vḁi ‘i la a‘sok te‘ ne foh ‘atakoa ne nā sin se la matḁ‘ ma pärea ta le‘et ma kat hӧ‘ ra ta raksa‘at ne pēfḁ‘it ne la rēmane‘åk ta le‘et, la a‘sok tē ne vḁi ta hḁiatḁuḁg la a‘soko ma lelei ne vḁi ta la ‘es‘ao aier. ‘Amnåk fak garue ‘eseat ma la a‘es‘ao‘åk se te‘ ne vḁi ‘atakoa ne tore, fak se vḁi ne maså‘ ta.

Kat ‘es ra ta sal ne ‘amnåk fak garuet a‘luḁk se ‘on la nāag ne ta aier‘ḁkiget.

Vḁi te‘ Pfizer täe a‘es‘ao‘åk a‘lelei ‘e famӧr miliӧn his ‘e laloag ne rån te‘ ‘atakoa Vḁi te‘ gat ke av matḁ‘ la nōnō ‘es‘ao lelei la pärea ma matḁ‘ua famori.

Ka ås‘ḁkit se vḁi te‘ Pfizer garue tapen

Räe tēet ne leum ‘e iris ne ‘es väeag ‘e ås‘åk ne vḁi ta (clinical trials) räe ne vḁi ta ‘es‘ao se te‘ ne fḁu ‘atakoa, ‘äe fāat ne hḁnit, ‘äe kḁinag tese, ma te‘ ne famӧr ne ma ‘oris ‘af‘af fakforo ‘e ‘on ‘ihete‘.

Sḁkior tē te‘is kel‘åk ne 95% ‘e famӧr ne teak ‘e kōa‘ ruḁ ‘e vḁi ta, tä pär ka ū ‘e pō ne faki‘oag ne COVID-19. ‘On fuḁg se‘ ‘e avat ma ne ‘äe teak ‘ou kōa‘ ‘atakoa ‘äe la mea‘mea‘ ‘ou la pō ‘e ‘af‘af raksa‘a.

‘E ‘amnåk ne mou se ås‘åk ne vḁi ta (clinical trials), vḁi te‘ Pfizer a‘es‘ao‘åk se famӧr 44,000 la sḁkiroa ‘on gargarue, ‘es‘ao ma lelei. Hafat ‘e famӧr ‘i kō‘åk ‘e vḁi ta ka iris ne tore kō‘åk ke ‘e ta vḁi hoi‘ḁkit ne he‘ saline placebo. Famӧr ne ås‘åk ‘e vḁi ta leum ‘e te‘ ne kḁinaga, ka iris fḁu tūtū, ka fā ma hḁina hil a‘tatḁu, ma iris ‘e ‘on rereg ma ‘oris ‘af‘af fakfor ‘e ‘on ‘ihete‘.

Vḁi te‘ Pfizer a‘sok ‘e väeag fol la a‘sokoa ås‘åk ne vḁi ta:

  • Väega tē ‘on 1 ma 2 sḁkiroa ‘on lelei ne vḁi ta la pärea ma ū‘ia famori ma immunogenicity (‘es‘ao ne vḁi ta ‘e vḁhiḁg ne ta teak ā‘at ‘e vḁi ta) ‘e te‘ ne teak ā‘at ‘e vḁi ta ‘e ta kḁuḁg famӧr mea‘mea‘at.
  • Väega tē ‘on 2 ma 3 sḁkiroa ‘on lelei ne vḁi ta la pärea ma ū‘ia famori ma ‘es‘ao ne vḁi ta ‘on la pel‘åk ne raksa‘ ne ‘af‘af ta la se pō ‘e faki‘oag ne COVID-19 ‘e vḁhiḁg ne teak a‘ruḁ ne vḁi ta, la nā la terån 21 ‘on la vas ta, ‘e ta utut ne famori ti‘ pḁu.

La ‘inea roa ne ‘es‘ao ne vḁi ta ma lelei ne vḁi ta la pärea ma ū‘ia ta le‘et, te‘ ne iris ne ‘es väeag se ‘amnåk fak garue te‘is clinical trials la matḁ‘ ‘e laloag ne fḁu ruḁ ‘e vḁhiḁg ne ‘oris la teak ne vḁi te‘is Pfizer.