Na iubi ni gusu kei na ucu | Face coverings and masks

E veivuke na iubi ni gusu kei na ucu ena kena vakalailaitaki na dewa ni COVID-19. E veivuke ena kena tarovi na tete ni waini-gusu ena gauna e vosa, dredre, vu se suru kina e dua. Oqo e okati kina e dua e tauvi koya tiko na COVID-19, ia e vakila ni bula vinaka tu sega ni laurai votu vua na ivakatakilakila.

Ubi ni gusu kei na ucu ena iVakatagedegede 1 ni qaqarauni

Ena gauna ko biubiu kina mai vale

Keitou vakayaloqaqataki kemuni mo ni tokara na iubi ni gusu kei na ucu ena gauna ko sa sega kina ni rawa ni veiyawaki kei ira tale e so, me kena ivakaraitaki eso na vanua osooso ena loma ni vale.

E vakaroti vakalawa mo tokara na iubi ni gusu kei na ucu ena:

  • sala ni veilakoyaki ni lewenivanua raraba
  • ena vuka.

Ni ko sa tiko ena vanua ni cakacaka

E vakaroti vakalawa mo tokara na iubi ni gusu kei na usu kevaka ko draiva ni:

  • ni dua na tekisi se lori e ra vodo tiko kina e so
  • sala ni veilakoyaki ni lewenivanua raraba.

Ubi ni gusu kei na ucu ena iVakatagedegede 2 ni qaqarauni

Ena gauna ko biubiu kina mai vale

E dodonu vakalawa mo tokara na iubi ni gusu kei na ucu ena:

  • vakayagataka na sala ni veilakoyaki ni lewenivanua raraba, waqavuka (oka kina na vanua ni biubiu kei na vanua e tadu yani kina me vaka na siteseni ni sitima kei na basi) kei na vodo tekisi kei na lori era vodo tiko kina e so tale
  • sikova e dua na valenibula se itikotiko ni veiqaravi vei ira na qase
  • ena loma ni bisinisi ni veivoli me vakataka na sitoa lelevu ni volivolitaki, vale ni wainimate, vale levu ka ra tu kina e vuqa na sitoa kei na veiqaravi, makete ena loma ni vale, bisinisi ni vakarautaki kakana me voli ka kau kei na veivanua e vakayagataki raraba me vaka na vale ni yau makawa maroroi kei na valenivola
  • sikova na vanua e tiko kina na vakarorogo ena mataveilewai kei na veivaqaqai, matanitu vakaitikotiko kei na tabana ni matanitu levu, kei ira na dau veiqaravi raraba ka tiko na nodra tabana me kidavaki ka rogoci ira na lewenivanua.

Ni ko sa tiko ena vanua ni cakacaka

E vakaroti vakalawa mo tokara na iubi ni gusu kei na ucu kevaka:

  • cakacaka ena vanua e dola raraba ena mataveilewai se veivaqaqai, matanitu vakaitikotiko se dua na taba ni matanitu levu se dauveiqaravi raraba
  • draiva ni lori usa iyaya ki na veivale — draiva ni lori ni vakau iyaya e gadrevi walega me tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu ena gauna e sobu kina mai na nodra lori
  • cakacaka ena dua na vale ni kana, vanua ni gunu, vale ni marau ena bogi se dua ga na bisinisi ni kakana se gunu ka ko veiqaravi kina vei ira na lewenivanua
  • cakacaka ena veiqaravi e veivolekati kina na veitaratara — me kena ivakaraitaki, vale ni veikoti se daunivakasala ni totoka
  • cakacaka ena dua na sitoa —oka kina ko ira e ra dola tiko e na ivakatagedegede ni qaqarauni 3 kei na 4
  • cakacaka ena loma ni vale ni veiqaravi raraba — me kena ivakaraitaki, na valenivola, vale ni yau makawa maroroi se vale ni vakaukauwa yago —e sega ni gadrevi me ra tokara na iubi ni gusu kei na ucu ko ira e ra cakacaka ena tobu ni sisili.
  • e draiva ni tekisi, draiva ni lori era vodo tiko kina e so, waqa ni vakalele, basi se sitima ni vanua e ra vodo kina na lewenivanua — oqo e ra sega ni okati kina na basi ni gonevuli kei na waqa ni vakalele e na kedrau maliwa na Yanuyanu ena Vualiku kei na Yanuyanu ena Ceva.

Ubi ni gusu kei na ucu ena iVakatagedegede 3 ni qaqarauni

Ena gauna ko biubiu kina mai vale

Keitou vakayaloqaqataki iko mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu ka qarauna na nomu veiyawaki me 2 na mita ena gauna ko sa biubiu mai kina mai nomu vale. Vakabibi kevaka e dredre mo veiyawaki kei ira tale e so. Me kena ivakaraitaki, ena gauna ko laki kauta na kakana vakarautaki me vakayagataki ena dua tale na vanua.

E dodonu vakalawa mo tokara na iubi ni gusu kei na ucu ena:

  • ena sala ni veilakoyaki e vakayagataka na lewenivanua raraba kei na vanua e yaco kina kei na vanua e biubiu mai kina me vaka na vei rara ni waqavuka, vei siteseni ni sitima kei na vei ikelekele ni basi
  • ena vuka
  • ena loma ni tekisi se lori era vodo vata tiko kina e so
  • sikova e dua na valenibula
  • sikova e dua na itikotiko ni veiqaravi vei ira na qase
  • ko iko e dua e qaravi se vakararavi ena dua na bisinisi se veiqaravi tiko ena vei ivakatagedegede oqo me vaka na sitoa lelevu ni volivolitaki, sitoa ni volitaki wainimate kei na vanua ni vakatawa benisini
  • sikova na vanua ni lewenivanua raraba ena mataveilewai se veivaqaqai, vei initini ni matanitu vakaitikotiko kei na matanitu levu kei ira na veiqaravi raraba e tiko na kena tabana me kidavaki ira era gadreva na veivuke.

Ni ko sa tiko ena vanua ni cakacaka

E dodonu vakalawa mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu kevaka na nomu cakacaka e gadrevi kina mo veitaratara kei ira e ra via qaravi ena bisinisi se veiqaravi e ra dola tiko ena iVakatagedegede ni qaqarauni 3. E dodonu mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu kevaka ko cakacaka:

  • ena dua sitoa levu, sitoa lalai, vanua ni vakatawa benisini, bisinisi e taukena na lewenivanua, sitoa ni volitaki wainimate, vanua e maroroi kina na kakana me veisoliyaki vei ira na lewenivanua, vale ni sava isulu me ka rawa ni dui savata ga na nodra dui isulu, sitoa ni volitaki iyaya ni tara vale, sitoa ni volitaki lewe ni manumanu, sitoa ni volitaki ika, sitoa ni volitaki kakana draudrau, vale lelevu ka ra tu kina e vuqa na sitoa, baqe kei na New Zealand Post
  • e vanua ena mataveilewai kei na veivaqaqai e ra lako yani kina na lewenivanua se dua na dau veiqaravi raraba
  • dua na lori e usa iyaya ki na veivale — e gadrevi walega mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu ena gauna ko sa sobu kina mai na nomu lori
  • e dua na draiva ni tekisi, vodo ena lori ka tiko talega kina e so, waqa ni vakalele, basi se sitima ni vanua e ra vodo kina na lewenivanua — e sega ni gadrevi mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu ena nodra basi na gonevuli kei na waqa ni vakalele ena kedrau maliwa na Vualiku ni Yanuyanu kei na Ceva ni Yanuyanu.

Ubi ni gusu kei na ucu ena iVakatagedegede 4 ni qaqarauni

Ena gauna ko biubiu kina mai vale

Keitou vakayaloqaqataki iko mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu ka me 2 na mita na kemu veiyawaki kei ira tale e so e na gauna ko biubiu mai kina e vale. Vakabibi kevaka e dredre mo veiyawaki kei ira tale e so. Me kena ivakaraitaki, ena gauna ko laki kauta na kakana vakarautaki me vakayagataki ena dua tale na vanua.

E dodonu vakalawa mo tokara na iubi ni gusu kei na ucu ena:

  • ena sala ni veilakoyaki e vakayagataka na lewenivanua raraba kei na vanua e yaco kina kei na vanua e biubiu mai kina me vaka na vei rara ni waqavuka, vei siteseni ni sitima kei na vei ikelekele ni basi
  • ena vuka
  • ena loma ni tekisi se lori era vata tiko kina e so
  • sikova e dua na valenibula
  • sikova e dua na itikotiko ni veiqaravi vei ira na qase
  • ko iko e dua e qaravi se vakararavi ena dua na bisinisi se veiqaravi tiko ena ivakatagedegede oqo me vaka na sitoa lelevu ni volivolitaki, sitoa ni volitaki wainimate kei na vanua ni vakatawa benisini
  • sikova na vanua ni lewenivanua raraba ena mataveilewai se veivaqaqai, vei itini ni matanitu vakaitikotiko kei na matanitu levu kei ira na veiqaravi raraba e tiko me kida-vaki ira era gadreva na veivuke.

Ni ko sa tiko ena vanua ni cakacaka

E dodonu vakalawa mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu kevaka na nomu cakacaka e gadrevi kina mo veitaratara kei ira e ra via qaravi ena bisinisi se veiqaravi e ra dola tiko ena iVakatagedegede ni qaqarauni 4. E dodonu mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu kevaka ko cakacaka:

  • ena dua na sitoa levu ni volivoli, sitoa lalai, vanua ni vakatawa benisini, bisinisi e taukena na lewenivanua, sitoa ni volitaki wainimate, vanua ni maroroi kakana me veisoliyaki vei ira na lewenivanua, vanua ni sava isulu ka ra dui savata na nodra isulu se sitoa ni volitaki iyaya ni tara vale
  • e vanua ena mataveilewai kei na veivaqaqai e ra lako yani kina na lewenivanua se dua na dau veiqaravi raraba
  • e dua na draiva ni tekisi, se vodo ena lori e ra tiko talega kina e so, waqa ni vakalele, basi se sitima ni vanua era vodo kina na lewenivanua — e sega ni gadrevi mo tokara edua na iubi ni gusu kei na ucu ena waqa ni vakalele ena kedrau maliwa na Vualiku ni Yanuyanu kei na Ceva ni Yanuyanu.

Ko cei e sega ni gadrevi me tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu?

Eda kila e so e vakaleqai na ituvaki ni yagodra se na vuku ni tauvi mate ena sega ni rawa vei ira me ra tokara vakavinaka na iubi ni gusu kei na ucu. Yalo vinaka nanuma tiko na tikina oqo. E se tikoga vei ira na dodonu me baleta na kakana, sitoa ni wainimate kei na veiqaravi tale eso.

Kevaka e rawa, ko sa vakauqeti mo tokara e dua na ubi ni gusu kei na ucu.

E sega ni gadrevi me tokari na iubi ni gusu kei na ucu: 

  • vei ira na gone sega ni yacova na yabaki 12
  • gonevuli ena loma ni nodra basi na gonevuli
  • pasidia ena waqa ni vakalele e na kedrau maliwa na yanuyanu ena Vualiku kei na Ceva
  • ena dua na waqa ka sega ni tiko na pasidia e na vanua sogoti me vaka na waqa totolo ni sarasara
  • ena ilakolako saumi se mata ilakolako ni sarasara vakailawalawa
  • ena loma ni waqavuka vaka itaukei
  • ko ira na draiva, pailate, vakailesilesi ena veiqaravi ka ra tiko tani vakatikitiki mai vei ira na pasidia me vakataki ira na pailate ena mua i liu ni waqavuka se ko ira na draiva ni sitima ena nodra rumu.

E sega talega ni gadrevi mo tokara e dua na iubi ni gusu kei na ucu kevaka:

  • e ririkotaki me kena ivakaraitaki ni kevaka e tokari ena sega ni rawa ni draivataka vakavinaka na lori se motoka na draiva
  • yaco edua na leqa tubukoso
  • e tauvi iko e dua na mate ena yagomu se vakasama se leqa na ituvaki ni yagomu ka sega ni veiganiti me tokari na iubi ni gusu kei na ucu
  • e dodonu mo vakadinadinataka na kemu ituvaki
  • e gadrevi mo veivosaki kei na dua e didivara se dredre ni rogoca na ka
  • kevaka ko gadreva na memu wainimate
  • ko gadreva na kana se gunu, kevaka e vakatarai na kana kei na gunu
  • e sega ni vakatarai vakalawa. 

Tikite ni vakuai me tokara na iubi ni gusu kei na ucu 

Eda kila e so e vakaleqai na ituvaki ni yagodra se na vuku ni tauvi mate ena sega ni rawa vei ira me tokara vakavinaka na iubi ni gusu kei na ucu. Kevaka ko sega ni tokara rawa e dua, e sa rawa ni dua vei iko na tikite ni vakadinadina ni ko sa vakuai. Ena rawa mo vakaraitaka na nomu tikite ena gauna e gadrevi kina.

E rawa ni ko kerea e dua na tikite ni vakuai mai na iSoqosoqo ni Vakaleqai na iTuvaki ni Yago e NZ ena nomu veitaratara vei iratou ena 04 801 9100 se ena info@dpa.org.nz.

Sala me daramaki kina na itataqomaki ni gusu kei na ucu

  1. Raica na nomu iubi ni gusu kei na ucu. Mo vakadeitaka me:
    • savasava
    • mamaca
    • sega ni kabasu.
  2. Savata na ligamu. Ni bera ni o daramaka na iubi ni gusu kei na ucu, savata qai vakamamacataka na ligamu. Vakayagataka na
    • sovu kei na wai
    • na sanitiser ni liga (rauta ni 60 na pasede na alakaolo).
  3. Daramaka nomu itataqomaki ni ucu kei na gusu. Daramaka na iubi me ubia na ucu kei na gusu qai vakadre na muani wa e daligamu ruarua. Na iubi ni mata ena:
    • Ubia kece na ucu, gusu kei na kumi.
    • Tokara vinaka qai vakadre vinaka ena balumu ruarua.
    • Vukea nomu cegu vinaka.
  4. Savata tale na ligamu ena:
    • sovu kei na wai
    • sanitiser ni liga (rauta ni 60 na pasede na alakaolo).

Ni daramaki tiko na iubi ni ucu kei na gusu

Ni daramaki tiko na iubi ni ucu kei a gusu mo:

  • kua ni tara na mua iliu ni ubi ni mata
  • kua ni tara na matamu
  • kua ni veitosoyaka na iubi se dreta sobu ina ruku ni kumimu
  • veisautaki na iubi ni sa duka, suasua se kabasu.

Sala me luva kina na iubi ni gusu kei na ucu

  1. Savata na ligamu. Savata qai vakamamacataka vinaka na ligamu ni o vakayagataka na: 
    • sovu kei na wai
    • sanitiser ni liga (rauta ni 60 na pasede na alakaolo). 
  2. Luvata na iubi ni gusu kei na ucu. Luvata na iubi mai daku ni ulu qai dreta laivi e matamu. Saga mo semai rau vata na kena wa qai saga mo kua ni tara na muana e liu ni iubi, qarauna tale ga mo kua ni tara na matamu, ucumu se gusumu. 
  3. Savata qai biuta e kavanibenu na iubi kei na ucu. 
    • Savata na iubi ni matamu kei na ucumu ena nomu savata ena misini ni savasava ia me 60 na dikiri na katakata ni wai. Me mamaca vinaka sara na iubi qori ni bera ni o vakayagataka tale. Kua na vakayagataka na iubi e suasua tu.
    • Mo biuta e kavanibenu na iubi e dau vakayagataki ga vakadua. Biuta e kavanibenu me sogo vinaka, se ena dua na itawatawa e sogo vinaka qai kauta laivi. Kua ni saga mo vakayagataka tale na iubi e dau vakayagataki ga vakadua.
  4. Savata tale na ligamu. Vakayagataka na: 
    • sovu kei na wai
    • sanitiser (rauta ni 60 na pasede na alakaolo).

Last updated: